Lễ giỗ bà Phi Yến Côn Đảo - Di sản văn hoá tín ngưỡng độc đáo của xứ đảo

Nguồn gốc Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo là một lễ hội truyền thống được tổ chức tại di tích An Sơn Miếu vào các ngày 17 và 18 tháng 10 Âm lịch hằng năm. Lễ hội này được bắt nguồn từ câu chuyện truyền thuyết về Bà Phi Yến tên tục là Lê Thị Răm, vốn là thứ phi của chúa Nguyễn Ánh (vua Gia Long). Tương truyền rằng Bà Phi Yến là một người phụ nữ trung trinh tiết liệt, vì dám ngăn cản vua không rước ngoại bang về trong nước nên đã bị hắt hủi. Sau nhiều biến cố, người phụ nữ ấy đã quyết tự vẫn để vẹn toàn trinh tiết.
 

Lễ giỗ bà Phi Yến được tổ chức thường niên nhằm tưởng nhớ bà Thứ phi Phi Yến. Ảnh: ST

Cảm phục tấm lòng của một người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, thủy chung và có tình yêu nước, dám vượt lễ giáo để ngăn cản chồng bán nước, người dân làng An Hải Côn Đảo xưa đã lập một ngôi miếu thờ Bà Phi Yến có tên là An Sơn Miếu. Hằng năm, cứ đến ngày 17 và 18 tháng 10 Âm lịch, người dân xứ đảo lại long trọng tổ chức Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo như một cách tưởng nhớ.

Theo thời gian, trong tâm thức của người dân xứ đảo, Bà Phi Yến còn được xem như là một vị thần hỗ trợ cho cuộc sống và trải qua nhiều biến thiên của thời cuộc. Dù ở bất kỳ thời điểm nào, người dân ở trên đảo vẫn luôn giữ tục thờ cúng Bà, và lễ giỗ Bà Phi Yến ở Côn Đảo cũng đã trở thành một trong những lễ hội truyền thống đặc sắc.
 

Các nghi thức của Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo

Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo là một lễ hội văn hóa dân gian truyền thống có quy mô rất lớn. Tính tới hiện tại, lễ hội này đã có 239 lần tổ chức và gắn liền với rất nhiều nghi thức truyền thống cũng như tín ngưỡng dân gian. Qua mỗi thời kỳ, các nghi thức và hoạt động trong lễ hội cũng có sự biến chuyển cho phù hợp với thời cuộc, thế nhưng vẫn giữ được những nét đẹp truyền thống vốn có với các hoạt động như: lễ tắm Bà, lễ rước bài vị, lễ giỗ chính…

Nghi thức Lễ tắm Bà

Nghi thức này thường diễn ra từ 21 giờ đến 22 giờ ngày 16 tháng 10 âm lịch tại An Sơn Miếu, còn được gọi là lễ Mộc Dục, tức nghi lễ tắm thần. Trong nghi lễ tắm Bà sẽ có 3 phần chính bao gồm: phần chuẩn bị nước tắm, phần tắm Bà và phần thay áo mão cho Bà.

Trước khi bắt đầu tắm Bà, người ta sẽ tiến hành chuẩn bị nước tắm rất chu đáo với nhiều công đoạn. Đầu tiên, trưởng ban quốc tế và bồi tế sẽ thực hiện nghi thức dâng hương để xin tắm Bà. Tiếp đến, sẽ có 9 cô gái mang 9 loài hoa bao gồm: hồng, cúc, lài, sứ, ngọc lan, vạn thọ, hoa sen, hoa trang bỏ vào trong nước để làm thơm nước tắm Bà.

Tiếp đến là nghi thức tắm Bà. Lúc này, tất cả các tấm màn voan đều sẽ được phủ xuống ở các lối vào khu vực An Sơn Miếu. Bức tượng Bà Phi Yến sẽ được tắm rửa qua chín lần tắm khô và tắm nước thơm. Sau khi tắm Bà xong sẽ tới nghi thức thay áo mão cho Bà. Áo mão này sẽ được chuẩn bị để thay mới hằng năm.

Nghi thức tắm bà thường diễn ra sớm hơn lễ giỗ chính 2 ngày. Ảnh: FB Côn Đảo

Lễ rước Bài vị Hoàng tử Hội An

Đây là nghi thức nổi bật và cũng rất quan trọng trong Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo. Hoàng tử Hội An hay còn được gọi là Hoàng tử Cải là con của Bà Phi Yến với vua. Thông thường, vào ngày 17 tháng 10 âm lịch hằng năm, cứ đúng 15 giờ ở khu vực An Sơn Miếu, người ta sẽ tổ chức lễ rước bài vị của Hoàng tử Hội An.

Sau ba hồi trống và chiêng, khi ban chủ lễ đã thắp hương xin phép Bà Phi Yến, người ta sẽ xuất phát từ An Sơn Miếu đi Cỏ Ống với đội múa lân, đội kiệu rước cùng đoàn trống chiêng lọng linh đình, tiếp sau là đoàn nam phụ lão nữ, phụ lão hay quân giáo mặc trang phục truyền thống đến Miếu Cậu ở Cỏ Ống với quãng đường khoảng 12 km. Trên đường rước Cậu, người ta sẽ đánh trống chiêng và nhạc lễ rộn rã, tạo bầu không khí vui tươi, náo nhiệt.

Khi đến Miếu Cậu, chủ lễ sẽ tiến hành thắp hương khấn nguyện để xin phép rước bài vị của Hoàng tử về An Sơn Miếu để dự lễ giỗ Bà. Sau khi khấn nguyện xong, chủ lễ sẽ tiếp nhận bài vị trao cho các học trò đặt vào kiệu để an vị. Sau đó, đoàn rước lại xuất phát với đội ngũ chỉnh tề trở về An Sơn Miếu. Khi đã đến An Sơn Miếu, chủ lễ sẽ dâng hương và đưa bài vị của Hoàng tử vào điện thờ Bà Phi Yến, thắp nhang thỉnh báo cho Đức Bà và thành tâm cầu nguyện để Bà phù hộ mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.

Đoàn rước bài vị Hoàng tử Hội An (hoàng tử Cải) có lân dẫn đường. Ảnh: Báo Bà Rịa Vũng Tàu

Lễ chính giỗ

Lễ chính giỗ của Bà Phi Yến sẽ diễn ra vào 9 giờ sáng ngày 18 tháng 10 âm lịch hằng năm. Lúc này, người ta sẽ dâng các lễ vật bao gồm: hương, hoa, ngũ quả, bánh trái xếp thành từng mâm thật nổi bật và đầy màu sắc. Những người đến dự lễ sẽ đội mâm xếp thành hàng và vào trong dâng lễ. Trong lễ giỗ chính này, chủ lễ sẽ đọc văn khấn giữa tiếng nhạc lễ, và khói hương nghi ngút, khi ráo rắt, khi trầm buồn, tạo nên một bầu không khí tưởng nhớ trang nghiêm và long trọng.

Khi đã thực hiện tế lễ xong, tất cả mọi người tham dự lễ cũng như du khách sẽ được thưởng thức các món ăn hấp dẫn do người dân quanh vùng quyên góp. Các món ăn này đều sẽ là món chay được bài trí rất đẹp mắt. Nguyên nhân người ta dâng mâm cỗ chay trong Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo là để tưởng nhớ Bà đã từng bỏ mình sau một dịp lễ đàn chay ở làng An Hải.

Chủ tế đọc văn tế bà Phi Yến ngày chính giỗ Ảnh: Vinh Gấu

Sau khi kết thúc ngày chính giỗ, thì người ta sẽ tiến hành lễ hồi bài vị Hoàng tử Hội An từ An Sơn Miếu về Miếu Cậu. Thông thường, nghi thức này sẽ diễn ra từ 14 giờ đến 16 giờ.

Trong Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo, ngoài các nghi thức truyền thống vốn có thì còn có các hoạt động lễ hội rất sôi nổi như: trình diễn đờn ca tài tử, múa lân, các hoạt động trò chơi dân gian, giao lưu ẩm thực truyền thống, tạo nên một bầu không khí lễ hội náo nhiệt, ấm áp và đoàn kết.
 

Những lưu ý khi dự Lễ giỗ Bà Phi Yến

Lễ vật

Với nhiều du khách, được tham dự Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo là một trải nghiệm vô cùng đặc biệt. Bởi khi đến đây không chỉ được hòa mình vào không khí lễ hội náo nhiệt mà còn có thể cầu mong may mắn, bình an. Chính vì vậy, lễ vật khi đến viếng Miếu Bà trong ngày giỗ thường được chuẩn bị rất chu đáo. Mâm lễ sẽ có trầu cau, hoa tươi, nến, nhang, các loại bánh kẹo, trái cây ngũ quả, gà luộc, xôi hoặc một mâm cơm chay tùy theo tâm nguyện. Người dân địa phương vẫn nói rằng: khi đến dâng lễ Bà Phi Yến chỉ cần một tấm lòng thành là đã đủ, không cần mâm cao cỗ đầy, bởi với tấm lòng thành tâm cầu nguyện chắc chắn bạn sẽ được Bà phù hộ để có sức khỏe và bình an.

Lễ vật dâng bà trong ngày giỗ thường là đồ chay. Ảnh: Côn Đảo

Cầu gì?

Với những người lần đầu đi Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo, hẳn rằng sẽ rất băn khoăn về những điều cầu mong khi tham gia lễ. Người dân Côn Đảo cho biết Bà Phi Yến là một vị thần linh thiêng mang đến sự bình an, bảo vệ ngư dân, quân đảo và cả hòn đảo được sống yên biển lặng. Chính vì thế, khi đến đây đa số sẽ cầu mong sự bình an, may mắn trong cuộc sống.

Văn khấn

Ở Côn Đảo, người ta vẫn rất thịnh hành một bài văn khấn thường sử dụng khi đến dự Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo. Lời văn khấn này là sự cầu nguyện, thể hiện tấm lòng thành kính sâu sắc và cầu xin Bà ban cho sức khỏe, may mắn, những điều tốt lành trong cuộc sống. Bạn có thể tham khảo lời văn khấn này và khấn khi tới Miếu Bà để cầu mong những điều như ý.

Lưu ý khác

Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo là một lễ hội truyền thống thể hiện tín ngưỡng tâm linh đặc biệt, địa điểm tổ chức lễ hội cũng là một không gian linh thiêng. Chính vì vậy, khi tham gia, bạn nên thể hiện sự tôn kính bằng cách mặc trang phục phù hợp, không phản cảm hay hở hang. Trong quá trình tham gia cũng không nên quay phim hay chụp ảnh một cách tùy tiện ở khu vực thờ tự.

Không nên quay phim, chụp ảnh ở các không gian linh thiêng của miếu. Ảnh: ST

 

Lễ giỗ Bà Phi Yến là một sự kiện văn hóa truyền thống rất lớn, thu hút đông đảo người dân quanh vùng và cả du khách thập phương, chính vì vậy không gian rất đông đúc và náo nhiệt. Do đó, bạn nên quan sát khi di chuyển, hạn chế chen lấn xô đẩy để giành vị trí dâng lễ. Trong quá trình tham gia lễ hội, hãy giữ thái độ nghiêm trang, nhẹ nhàng và thành tâm.
 

Một số thông tin về An Sơn Miếu - nơi diễn ra Lễ giỗ Bà Phi Yến

Bên cạnh các thông tin về Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo, thì thông tin về An Sơn Miếu, nơi diễn ra lễ hội cũng rất được quan tâm. An Sơn Miếu được biết tới là một di tích văn hóa lịch sử nổi tiếng ở Côn Đảo, đồng thời cũng là điểm du lịch quen thuộc với nhiều du khách. Di tích này nằm ở trung tâm của thị trấn Côn Đảo, gần nhiều điểm check-in nổi tiếng khác như: bãi biển An Hải, bãi biển Đất Dốc hay Bảo tàng Côn Đảo khá thuận lợi để du khách tìm đến.

An Sơn Miếu được xây dựng từ năm 1785 là nơi thờ tự Bà Phi Yến. Đến năm 1861, khi thực dân Pháp chiếm đóng Côn Đảo, đa số dân cư phải chuyển vào đất liền, An Sơn Miếu bị bỏ hoang. Cho đến năm 1958, khi người dân trên đảo có thể trở về tiếp tục an cư lạc nghiệp, thì lại cùng nhau xây dựng lại An Sơn Miếu với không gian lớn, khang trang, hoàn thiện hơn, là nơi để khói hương thờ phụng Bà Phi Yến cho đến tận ngày nay.

An Sơn Miếu có diện tích khoảng 4000m2. Ảnh: condao.express

An Sơn Miếu hiện tại có diện tích khoảng hơn 4000m2, với thiết kế hình chữ Nhất nhằm thể hiện tấm lòng trung trinh, một lòng với quê hương đất nước. Miếu có nhiều khu vực và mỗi nơi lại là một nét đẹp rất riêng. Ngay khu vực bên ngoài của An Sơn Miếu, du khách sẽ bắt gặp tấm bia đá ghi lại câu chuyện về Bà Phi Yến và Hoàng tử Cải. Tiếp đến, băng qua quảng sơn rộng, du khách sẽ bắt gặp một hồ nước lớn hình tròn. Giữa hồ có hang đá mô phỏng về nơi Bà Phi Yến đã từng bị giam cầm.

Đi qua hồ sẽ là một bàn thờ Thiên Địa nghi ngút khói hương, đối diện là một cột cờ treo đầy đủ các loại cờ ngũ sắc theo quan niệm âm dương ngũ hành. Tiếp đến là khu vực miếu với kiến trúc theo kiểu đền chùa truyền thống của Việt Nam thời nhà Nguyễn, mái ngói đỏ phủ đầy rêu phong. Ở giữa cổng chính là một tấm hoành phi lớn ghi chữ An Sơn Miếu theo tiếng Hán. Bước vào phía bên trong miếu là không gian thờ tự uy nghi với bức tượng của Bà Phi Yến, Đô đốc Ngọc Lân và các vị thần giữ cửa trong quan niệm của Phật giáo.

So với những ngôi đền lớn khác thì Miếu Bà Phi Yến không quá cầu kỳ, nhưng nơi đây lại mang vẻ đẹp bình yên, thanh tịnh và phảng phất màu sắc tâm linh độc đáo. 

Lễ giỗ Bà Phi Yến Côn Đảo là một trong những nét đẹp văn hóa tinh thần độc đáo của người dân nơi đây. Đó không chỉ là một nghi thức dân gian mà còn là niềm tin ẩn chứa những giá trị văn hóa tốt đẹp được dân gian lưu truyền cho đến tận ngày nay. Chính vì vậy, nếu như có dịp đến với Côn Đảo đúng dịp lễ giỗ Bà, hãy dành thời gian để đến An Sơn Miếu và hòa cùng bầu không khí lễ hội sôi động cũng như tìm hiểu về câu chuyện lịch sử đầy xúc động gắn liền với Bà Phi Yến.

Nguyệt Cát (Tổng hợp) - luhanhvietnam.com.vn 

Ảnh: Internet