Chùa Người Hoa ở Sài Gòn: Di sản tâm linh và kiến trúc độc đáo

Sài Gòn không chỉ có những tòa nhà chọc trời với sự náo nhiệt xô bồ mà còn ẩn chứa trong đó những giá trị văn hóa kiến trúc độc đáo mang dấu ấn rất riêng, một trong số đó chính là những ngôi chùa người Hoa cổ kính. Các ngôi chùa người Hoa ở Sài Gòn không chỉ đơn thuần là một điểm đến để chiêm bái về tâm linh, mà nhiều người thích tìm đến đây để tận hưởng sự an yên, chiêm ngưỡng những nét đẹp đặc sắc về kiến trúc nghệ thuật và hiểu hơn về dòng chảy lịch sử của cộng đồng người Hoa tại Sài Gòn nói riêng và Việt Nam nói chung.

Nếu như bạn đang tìm kiếm những điểm đến hội tụ đầy đủ các yếu tố tâm linh, nghệ thuật kiến trúc và trải nghiệm thì chắc chắn những ngôi chùa người Hoa ở Sài Gòn sẽ là tọa độ lý tưởng.

Những ngôi chùa của người Hoa là dấu ấn kiến trúc độc đáo ở Sài thành. Ảnh: @tphuocph_

Những ngôi chùa người Hoa ở Sài Gòn – Biểu tượng kiến trúc và tín ngưỡng

Hệ thống các ngôi chùa người Hoa ở Sài Gòn thường sẽ gắn liền với các hội quán, cũng là nơi sinh hoạt cộng đồng của người Hoa với các nhóm ngôn ngữ đa dạng như Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến hay Hải Nam… Mỗi một ngôi chùa chính là một dấu ấn, một kiệt tác kiến trúc riêng biệt phản ánh rõ nét sự đa dạng về phong tục, thẩm mỹ và kiến trúc của từng vùng miền của Trung Hoa.

1. Chùa Bà Thiên Hậu (Tuệ Thành Hội Quán)

Chùa Bà Thiên Hậu hay còn được biết tới với tên gọi là Tuệ Thành Hội Quán, nằm trên đường Nguyễn Trãi (gần đường Võ Văn Kiệt), thuộc Quận 5, TP. Hồ Chí Minh, là một trong những ngôi chùa người Hoa ở Sài Gòn nổi tiếng nhất. Ngôi chùa này được xây dựng bởi cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông vào năm 1760 với mục đích là nơi để thờ cúng tín ngưỡng, nhớ về quê hương và cũng là nơi để họp mặt sinh hoạt cộng đồng.

Chùa Bà Thiên Hậu thờ Bà Thiên Hậu là vị thần chính. Cùng với đó là các vị thần linh khác trong tín ngưỡng của người Hoa như Bắc Đế, Văn Xương, Thiên Địa Phụ Mẫu, Tề Thiên Đại Thánh, Ngọc Hoàng, Quan Âm, Tài Bạch Tinh Quân hay Quan Thánh… Kể từ khi xây dựng, ngôi chùa này cũng đã trải qua nhiều lần trùng tu vào các năm 1922, 1972, 1997.  Năm 1998, chùa Bà Thiên Hậu TP. Hồ Chí Minh đã được chính thức công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia và hiện tại là một trong những điểm du lịch hấp dẫn trong mắt nhiều du khách.

Cổng của chùa Bà Thiên Hậu la góc check-in được nhiều người ưa thích. Ảnh:@nyoko_channn_

Chùa Bà Thiên Hậu Sài Gòn có khuôn viên hơn 1.200 m² với chiều rộng 22,4 m, chiều dài 54,68 m trên một mặt bằng có dạng hình chữ nhật. Trong văn hóa người Hoa thì mặt bằng này còn được gọi là dạng chữ "Khẩu" hay chữ "Quốc". Đến với ngôi chùa Người Hoa ở Sài Gòn này, du khách sẽ phải bất ngờ bởi kiến trúc vô cùng độc đáo. Mặt tiền của chùa được xây dựng và trang trí vô cùng công phu, hai bên bậc tam cấp là hai con lân đá được chạm khắc tinh xảo. Vỉa miếu được làm bằng đá chạm khắc các loại hoa văn rất độc đáo. Ở hàng hiên là những đường nét trang trí màu xanh, đỏ, vàng rất rực rỡ.

Khi bước qua cửa chính của chùa là Tiền điện, ở giữa Tiền điện và sân Thiên tỉnh là một bức bình phong được làm thành hai cánh cửa với mục đích ngăn không cho người từ bên ngoài đi thẳng vào bên trong nhà mà cần phải vòng qua hai bên. Ở phía chính giữa Tiền điện là Trung điện, đây là một khoảng không gian được để trống nhằm hứng gió, không khí và nắng vào bên trong chùa. Hai bên sân của Thiên tỉnh là một hành lang dài với những tấm bia đá ghi công đức của những người đã góp tiền xây dựng nên ngôi chùa này.

Có rất nhiều góc check-in đẹp tại chùa Bà Thiên Hậu. Ảnh:@ngocdieuuu_

Ở khu vực Trung điện của chùa là gian thờ Ngọc Hoàng. Khu vực Hậu điện cũng là Chính điện của chùa chính là nơi thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Ngay gian giữa của điện có một bức tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu được tạc từ gỗ cổ chiều cao 1 m, bên phải thờ Kim Hoa Nương Nương, bên trái thờ Long Mẫu Nương Nương. Ở hai gian phụ có đặt các tượng thờ Địa Tạng, Thần Tài, Quan Thánh, tất cả những bức tượng này đều được khoác áo lộng lẫy. Phía trước Chính điện thờ Bà Thiên Hậu có treo những bức phù điêu chạm nổi bằng gỗ nhìn tựa như những chiếc thuyền rồng và bức phù điêu có 3 tầng, phía trên là vua, ở giữa là quan và phía dưới là dân.

Có thể nói chùa Bà Thiên Hậu chính là công trình tiêu biểu cho kiến trúc và văn hóa của người Hoa ở Sài Gòn, đây cũng là tọa độ tâm linh hấp dẫn thu hút cả cộng đồng người Hoa lẫn du khách tìm đến để tham quan, chiêm bái.

2. Chùa Ông (Nghĩa An Hội Quán)

Nghĩa An Hội Quán còn được gọi là chùa Ông, miếu Quan Đế, chính là nơi để thờ phụng thần Quan Vũ – một trong những ngôi chùa Người Hoa ở Sài Gòn rất nổi tiếng của cộng đồng người Tiều. Tên gọi Nghĩa An tức là tưởng nhớ về nguồn cội quê hương của những người con xa xứ. Đây không chỉ đơn thuần là nơi mà cộng đồng người Việt gốc Hoa Tiều ở Sài Gòn tề tựu chiêm bái mà còn là một công trình kiến trúc có giá trị rất lớn về kiến trúc nghệ thuật. Chính vì vậy năm 1993, chùa Ông đã chính thức được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Mặt tiền tinh xảo và rực rỡ của chùa Ông. Ảnh: @thaiphongofficial_

Kiến trúc của chùa Ông được làm theo kiểu chữ "Khẩu" với khuôn viên gần 2.000 m². Nhìn từ xa mái chùa có ba tầng rõ rệt mang dáng dấp vừa uy nghi vừa bề thế. Ở trên mái là bức tượng “Lưỡng long tranh châu” được làm bằng sành rất nổi bật.

 Bước vào bên trong chùa, du khách sẽ đi qua một khoảng sân rất rộng với hồ phóng sinh mang đến cảm giác thư thái bình yên, hai bên lối vào là các cặp kỳ lân đá được đặt đối xứng, chạm khắc vô cùng tỉ mỉ. Bên trong nội thất của chùa Ông cũng được làm vô cùng công phu với các cột gỗ, khám thờ hay bao lam đều được chạm trổ tỉ mỉ với nội dung mô tả về các điển tích hoặc cảnh sinh hoạt truyền thống, tạo nên một không gian văn hóa Triều Châu vừa đa sắc vừa linh thiêng. 

Mỗi một không gian bên trong chùa Ông đều mang tính biểu tượng rất cao, không chỉ là nơi thờ tự trang nghiêm mà còn là những không gian sống động của nghệ thuật chạm khắc sơn thếp hay điêu khắc vô cùng tinh xảo. Điều này thể hiện rõ nét một thời kỳ vàng son của cộng đồng người Hoa Tiều tại Sài Gòn.

Chùa Ông đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1993. Ảnh:@thaonguyen1204_

Đến với chùa Ông, ngoài chiêm bái và ngắm nhìn kiến trúc trang trí độc đáo rực rỡ thì du khách còn có thể khám phá những nét đẹp văn hóa độc đáo như phong tục chui qua bụng Xích Thố để cầu may, phong tục treo đèn lồng đầu năm hay lễ hội Quan Công được tổ chức vào ngày rằm tháng Giêng âm lịch.

3. Chùa Vạn Phật

Chùa Vạn Phật tọa lạc ở số 66/14 đường Nghĩa Thục, thuộc Phường 5, Quận 5 của TP. Hồ Chí Minh, cũng là một trong những ngôi chùa Người Hoa ở Sài Gòn có giá trị to lớn về cả kiến trúc lẫn tâm linh. Ngôi chùa này được thành lập từ năm 1959 bởi Hòa thượng Thích Diệu Hoa và Hòa thượng Tăng Đức Bổn để làm nơi cho các tăng ni phật tử người Hoa ở Sài Gòn cũng như các khu vực lân cận tu học, lễ bái.

Vì chùa nằm trong một khu dân cư đông đúc, nên diện tích thờ phụng và sinh hoạt đều được mở rộng theo bề dọc. Tổng diện tích của ngôi chùa chỉ khoảng 600 mét vuông với quy mô bao gồm một tầng trệt, 4 tầng lầu và một sân thượng. 

Chùa Vạn Phật nằm bên trong khu dân cư nên diện tích tương đối khiêm tốn. Ảnh:@ionahill_.

Bước vào không gian chùa, du khách sẽ bắt gặp điện thờ ở khu vực tầng trệt là nơi tôn trí tượng Bồ Tát Địa Tạng và tự Di Đà Tam Tôn. Ở hai bên tự Bồ Tát Địa Tạng có bức tượng Tôn giả Đạo Minh và Trưởng giả Văn Công. Khu vực tầng 1 chùa  tôn trí tượng Bồ Tát Quan Thế Âm, tầng 2 là nơi thờ Đức Phật Dược Sư và Bồ Tát Nhật Quang, Nguyệt Quang. 

Điện thờ chính của chùa nằm ở tầng 4 tôn trí tượng Đức Phật Tỳ Lô Giá Na ngự ở trên tòa sen, trong mỗi cánh sen lại có một vị Phật; ở phía trước có thờ 5 vị là Phật Thích Ca, Phật A Di Đà, Phật Dược Sư và hai vị Bồ Tát Quan Thế Âm, Địa Tạng. Ở trên vách tường xung quanh của ngôi Đại điện này là nơi thờ một vạn tượng Phật. Trước Đại điện có Đại Hồng Chung và trống cùng ba tấm biển đề: Phổ Quang Minh Điện, Diệu Trí Văn Thù, Đại Hạnh Phổ Hiền. Bên ngoài vách của Đại điện cũng có gắn hàng chục bức tranh lớn nhỏ vẽ các vị La hán, Tổ Ca Diếp, A Nan và các vị tổ Thiền Tông Trung Hoa. Với hệ thống những bức tượng thờ và tranh trang trí đồ sộ, khu vực này chính là một trong những nơi trang nghiêm và đẹp nhất của chùa Vạn Phật.

Bức tượng Phật lớn và rất nhiều tượng Phật nhỏ tạo nên một không gian trang nghiêm và linh thiêng. Ảnh: @lucde_95

Trên sân thượng của chùa Vạn Phật là nơi đặt tháp Vạn Phật 5 tầng, ở bên trong chính là tháp thờ của Hòa thượng Tăng Đức Bổn. Ở phía trước có bức Cửu Long Bích với chín con rồng uốn lượn trong mây vô cùng đẹp mắt.

 Ghé thăm chùa Vạn Phật, du khách sẽ có cảm giác bình yên trong không gian tĩnh lặng tuyệt đối, nơi bạn có thể giải tỏa mọi áp lực của cuộc sống và tĩnh tâm cầu nguyện để tâm hồn luôn được nhẹ nhàng.

4. Hội Quán Ôn Lăng (Chùa Quan Âm)

Hội Quán Ôn Lăng nằm trên đường Lão Tử thuộc Quận 5, TP. Hồ Chí Minh, cũng là một trong những điểm đến rất linh thiêng của cộng đồng người Hoa ở Sài Gòn. Đây là công trình kiến trúc được xây dựng bởi nhóm thương nhân người Phúc Kiến Trung Quốc vào năm 1740 để làm nơi tề tựu và giúp đỡ nhau trong cộng đồng.

Khuôn viên của Hội Quán Ôn Lăng có diện tích khoảng 1.800 mét vuông, được xây dựng với kiểu đền miếu cổ đặc trưng của Trung Hoa và những đường nét phong cách kiến trúc của vùng Phúc Kiến với họa tiết bằng gốm tinh xảo cùng mái ngói uốn cong đặc trưng. Hội Quán Ôn Lăng thờ chính là Thiên Hậu Thánh Mẫu. Theo cộng đồng của người Phúc Kiến Trung Quốc thì đây là vị thần linh thiêng sẽ phù hộ cho những người đi sông nước và làm ăn xa được may mắn bình an.

Sau này, các Hoa kiều địa phương còn rước thờ thêm Quan Thế Âm Bồ Tát nhằm cầu mong bình an, mua may bán đắt, sức khỏe thịnh vượng. Theo thời gian thì người dân bản địa đã gọi hội quán này là chùa Quan Âm. 

Hội quán Ôn Lăng mang đậm đấu ấn của văn hoá người Hoa. Ảnh: @withspectacleee_.

Một điểm khá thú vị ở Hội Quán Ôn Lăng chính là sự đa dạng về thờ tự, nơi đây thờ rất nhiều vị thần tiên với khoảng 16 vị theo tín ngưỡng của người Hoa, nổi bật như thờ Thần Tài để cầu lộc, thờ Thái Tuế để cầu mệnh…

Tại ngôi chùa người Hoa ở Sài Gòn này còn có những phong tục tập quán rất độc đáo gắn liền với đời sống của cộng đồng người Hoa Phúc Kiến như tục "đánh tiểu nhân" thường diễn ra trước bàn thờ Ông Hổ vào các ngày Kinh trập (tức là ngày 5 và ngày 6 tháng 3 dương lịch). Các lễ vật thờ phụng thường là trái quýt, bánh bao có in chữ Hán màu đỏ, các vật cúng thường được làm theo cặp hoặc theo số chẵn. 

Ngoài cầu an cầu tài thì nhiều người còn đến đây để cầu duyên. Lễ vật cầu duyên ngoài bánh trái thì có thêm một cuộn chỉ đỏ được căng kim luồn sẵn sợi, được đặt ở bàn thờ của Hoa Phấn Phu Nhân (tức vị thần ban duyên).

Bên cạnh khám phá vẻ đẹp kiến trúc độc đáo, những nét văn hóa người Hoa thú vị, thì du khách khi đến với Hội Quán Ôn Lăng Sài Gòn còn rất thích check-in chụp ảnh bởi kiến trúc độc đáo của những bức tường vàng rêu phong, cánh cửa gỗ đỏ hay những vòng hương tròn tạo nên những khung hình tuyệt đẹp đậm chất Trung Hoa.

5.  Miếu Nhị Phủ (Hội Quán Nhị Phủ)

Miếu Nhị Phủ hay còn được gọi với những tên khác như Hội Quán Nhị Phủ, chùa Ông Bổn, nằm ở 264 Hải Thượng Lãn Ông, Phường 14, Quận 5, TP.HCM, cũng là một trong những ngôi chùa người Hoa ở Sài Gòn tiêu biểu. Công trình này được xây dựng bởi cộng đồng người Hoa Phúc Kiến tại Sài Gòn với lịch sử từ thế kỷ thứ 17 (khoảng năm 1730). Nơi đây không chỉ là một điểm tựa tinh thần mà còn là một minh chứng vô cùng sống động cho sự giao thoa về văn hóa giữa Việt Nam và Trung Hoa xưa. Vào năm 1998, Miếu Nhị Phủ cũng đã chính thức được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Kiến trúc của Miếu Nhị Phủ rất đẹp và ấn tượng. Ảnh: @chupdochupday__

Khuôn viên của Miếu Nhị Phủ rộng khoảng hơn 2.500 mét vuông, được xây dựng theo kiểu kiến trúc Trung Hoa truyền thống rất đặc trưng với mái ngói âm dương uốn cong nhẹ, hệ thống các khung gỗ chạm trổ cầu kỳ với các hình tượng nổi bật như rồng phượng, cá hóa long…

Bên trong nội điện của Miếu Nhị Phủ là một vẻ đẹp uy nghi với hệ thống các cột gỗ lớn được chạm khắc vô cùng tinh xảo như liễn đối, hoành phi bằng chữ Hán sơn son thiếp vàng. Khám thờ Ông Bổn là nơi được trang trí long trọng nhất với bức lộng "Lưỡng long tranh châu", mai điểu hay hoa văn chữ Thọ, đồng tiền. Đây cũng là nơi thể hiện sự tinh xảo và đỉnh cao của nghệ thuật chạm khắc gỗ Gia Định. Ngoài ra ở Miếu Ông Bổn còn đang lưu giữ rất nhiều các hiện vật cổ có giá trị như tượng kỳ lân đá, chuông đồng, khám thờ gỗ hay các bức phù điêu sống động.

Trong lịch sử của mình, Hội Quán Nhị Phủ cũng đã trải qua nhiều lần trùng tu vào các năm 1875, 1901 và 1990. Đến hiện tại, nơi đây vẫn giữ được vẻ uy nghi cổ kính vốn có. Từng đường nét, từng viên ngói của ngôi miếu này đều là dấu ấn của một hành trình dài xây dựng và hòa nhập của cộng đồng người Hoa Phúc Kiến tại Sài Gòn. 

Hiện tại đây không chỉ là một trong những ngôi chùa người Hoa ở Sài Gòn tiêu biểu mà còn được biết tới như một di sản sống, nơi mà tín ngưỡng, nghệ thuật, kiến trúc và cả một phần ký ức đều được hòa quyện một cách vô cùng hài hòa.

Mổi một không gian trong Miếu nhị Phủ là một lát cắt kiến trúc và văn hoá riêng. Ảnh:@ziikie_

Khám phá chùa người Hoa ở Sài Gòn là một hành trình thú vị đưa du khách về với những giá trị văn hóa kiến trúc cổ xưa, nơi thể hiện sự tinh xảo của bàn tay con người và sự bền bỉ của nền tín ngưỡng. Nếu như bạn ưa thích vẻ đẹp văn hóa người Hoa thì chắc chắn những ngôi chùa này sẽ là điểm đến tuyệt vời để bạn check-in và khám phá.

Nguyệt Cát (Tổng hợp) - luhanhvietnam.com.vn

Ảnh: Internet